Begrippen / Informed consent

Informed consent in de Nederlandse genderzorg

Informed consent — geïnformeerde toestemming — is de juridische voorwaarde voor elke medische behandeling. Bij genderbehandelingen voor minderjarigen adviseerde de Gezondheidsraad in 2026 de procedure voor geinformeerde toestemming en de beoordeling van wilsbekwaamheid in de herziene kwaliteitsstandaard uitgebreider te omschrijven (bron). De Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo) is duidelijk: wat niet vooraf is verteld, kan niet als geldige toestemming gelden.

Wat de Wgbo eist

Op grond van art. 7:448 BW moet de hulpverlener de patiënt op duidelijke wijze informeren over (1) de aard en het doel van de behandeling, (2) de te verwachten gevolgen en risico's, (3) andere methoden van behandeling, (4) de staat en de vooruitzichten. Art. 7:450 BW eist toestemming gebaseerd op die informatie. Een handtekening op een formulier is geen geldige toestemming als de onderliggende informatie tekortschoot.

Vijf onderwerpen waarover de informatieplicht zich uitstrekt

1. Effectiviteit

De Cass Review noemt de zorg voor jongeren met genderdysforie een terrein met opvallend zwak bewijs (Cass), NICE beoordeelde het bewijs als zeer lage zekerheid (NICE) en de Zweedse SBU vond het bewijs onvoldoende om de effecten te beoordelen (SBU). Volgens de Cass Review omvat de informatieplicht ook redelijke alternatieven en bemoeilijken de vele onbekenden over de langetermijneffecten het geven van informatie.

Het medische dossier over puberteitsremmers — werking, risico's en de internationale heroverweging — staat op puberteitsremmers.nl.

2. Onomkeerbaarheid

Zie de aparte landingspagina. Voorstanders spreken van bedenktijd (Amsterdam UMC, 2021, bron); de Cass Review schreef dat er geen bewijs is dat puberteitsremmers tijd kopen om na te denken (bron).

3. Vruchtbaarheidsverlies

Hormonen en operaties hebben invloed op de vruchtbaarheid; de Gezondheidsraad vindt het belangrijk vóór de start het risico op onvruchtbaarheid en de mogelijkheden voor behoud van vruchtbaarheid te bespreken (bron).

4. Alternatieven

De Wgbo eist bespreking van "andere methoden van behandeling": watchful waiting, psychotherapie, behandeling van comorbide aandoeningen. Wanneer alleen het medische pad wordt gepresenteerd, schiet de informatieplicht tekort.

5. Comorbiditeit

Zie psychiatrische comorbiditeit. De informatieplicht omvat de mogelijkheid dat de gendervraag secundair is aan een andere aandoening.

Wilsbekwaamheid bij minderjarigen

Voor kinderen onder 12 jaar geven de ouders toestemming. Tussen 12 en 16 jaar: gezamenlijke toestemming van kind en ouders. Vanaf 16 jaar: het kind beslist zelf. Maar de juridische vraag bij onomkeerbare genderbehandelingen is of de wilsbekwaamheid voor levenslange beslissingen ook werkelijk aanwezig is. In de zaak Bell v Tavistock oordeelde het High Court in december 2020 dat het zeer onwaarschijnlijk is dat kinderen van 13 jaar of jonger wilsbekwaam kunnen instemmen met puberteitsremmers en twijfelachtig dat 14- en 15-jarigen dat kunnen. Het Court of Appeal vernietigde dat in september 2021: de beoordeling van wilsbekwaamheid is aan de behandelaars, niet aan de rechter (bron).

Voor schade door letsel verjaart een vordering vijf jaar nadat de benadeelde met de schade en de aansprakelijke persoon bekend werd; was hij toen minderjarig, dan begint die termijn na zijn achttiende verjaardag. — Burgerlijk Wetboek, boek 3, art. 310 lid 5 (bron).

Informed consent en aansprakelijkheid

Bij een aansprakelijkheidsclaim kan de vraag een rol spelen of de patiënt vooraf de informatie kreeg die nodig was om geldig toe te stemmen; wat in het dossier staat over wat is besproken, is daarbij relevant. Voor artsen geldt daarom: leg het gesprek vast.

Voor gedupeerden

Wie zelf schade heeft ondervonden en denkt dat de informed consent vooraf tekortschoot, kan starten met het dossier opvragen. Op deze site staat een aparte handleiding voor gedupeerden met de juridische stappen: dossier, termijnen, advocaat.

Zie ook

Bronnen

Burgerlijk Wetboek boek 7, art. 7:448 en 7:450 — informatieplicht en toestemming.
Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo).
Bell v Tavistock [2020] EWHC 3274 (Admin); [2021] EWCA Civ 1363.
Cass, H. (2024). Independent Review of Gender Identity Services. NHS England.